Fryderyk II Wielki, Friedrich II von Hohenzollern
(ur. 24 stycznia 1712 w Berlinie, zm. 17 sierpnia 1786 w Poczdamie)  


24 stycznia mija kolejna rocznica urodzin Karol Fryderyka II nazywanego Wielkim (nigdy nie używał pierwszego imienia). Kim był człowiek który zmienił na przeszło 200 lat oblicze Nysy-bogatej stolicy księstwa biskupiego na Miasto Twierdzę?
Fryderyk II był synem Fryderyka Wilhelma I zwanego "królem – sierżantem" i Zofii Doroty, córki elektora hanowerskiego i późniejszego króla Anglii Jerzego I. Jak wskazywał przydomek ojciec przyszłego króla Prus był człowiekiem który kochał  armię i znany był z grubiaństwa i niechęci do wykształcenia. Jego surowość a nawet brutalność wobec Fryderyka II,  który uwielbiał literaturę francuską, filozofię i grę na flecie miało swój wpływ na późniejsze postępowanie.
Fryderyk II był pełnym sprzeczności –filozof oficjalnie głoszący humanistyczne wartości był jednocześnie  konsekwentnie realizującym swoje tylko cele władcą. Twierdził, że jako władca może  mieć inną moralność niż jako zwykły człowiek, działał według sformułowanej przez samego siebie zasady: ”Jeśli można coś zyskać, będąc uczciwym człowiekiem, będziemy uczciwi, jeśli jednak należy oszukiwać, bądźmy łotrami.” Kierując się tą dewizą wielokrotnie łamał  traktaty i koalicje. Przydomek Wielki otrzymał po zwycięskiej drugiej wojnie śląskiej, po pokoju drezdeńskim, kiedy to  po przybyciu do Berlina Wolter nadał, mu ten tytuł. Odtąd trzydziestotrzyletni Fryderyk II nazywany był Wielkim. Patrząc z pozycji Prus był to zasłużony tytuł. Fryderyk II przeszedł do historii jako twórca potęgi pruskiej.
Trzeba jednak wspomnieć że już pierwsze plany zajęcia Śląska snuł jego ojciec Fryderyk Wilhelm, który przez swą niezwykłą oszczędność ,by nie powiedzieć skąpstwo zostawił młodemu królowi po swej śmierci w 1740 roku spory zapas gotówki oraz silne przekonanie że tylko dobra armia i pieniądze gwarantują siłę i bezpieczeństwo. Właśnie Fryderyk Wilhelm poprzez wprowadzenie jednolitego umundurowania, uzbrojenia i rozwiązania problemów zaopatrzenia stworzył podstawy nowoczesnej armii. Dużym plusem pruskiej armii był karabin skałkowy o ulepszonej konstrukcji  z bagnetem i jednolitymi ładownicami. Warto wspomnieć o tzw. pruskim drylu czyli takiej ostrej  metodzie szkolenia żołnierzy która powodowała skuteczne ich zgranie z muzyką wojskową. Ta słynna później pruska dyscyplina poprzez bardzo liczne i do perfekcji doprowadzone  ćwiczenia  powodowały niemal automatyczne wykonywanie rozkazów. Skutkowało to równym i wytrwałym szykiem bojowym  nie ulegający panice, nawet w silnym ogniu nieprzyjaciela. Taka postawa pruskiej piechoty potrafiła załamać nawet  morale wrogiej armii. Równie znacząca była skuteczność ognia pruskiej piechoty która potrafiła prowadzić ogień w marszu. Podstawy tej nowej wówczas metody musztry wprowadził końcem lat dwudziestych książę Leopold Dessau. To właśnie wpojona musztra pozwoliła zwyciężyć wojskom pruskim w bitwie pod Małujowicami 
w 1741r. Ta niewielka wieś pod Brzegiem była pierwszą i zarazem bardzo gorzką lekcją Fryderyka II. Młody wówczas król  nie wykorzystał wówczas siły zaskoczenia pozwalając austriackiej armii przyjąć dogodniejszą pozycję .W krytycznym momencie, gdy wydawało się że bitwa jest przegrana  uległ perswazji swego generała Schwerina i wycofał się z pola bitwy. (niektórzy twierdzą nawet,  że w stroju kobiecym). Generał zebrał resztę wojska i powolnym nieustępliwym marszem natarł na Austriaków, którzy załamali się i wycofali do Grodkowa. Być może że ten przemilczany często, wstydliwy epizod Fryderyka był powodem silnego ostrzału bezbronnego już Brzegu, niedługo potem. Z lekcji tej jak i z późniejszych epizodów wojennych Fryderyk II wyciągał dla siebie naukę. Pierwszą dość znaczącą innowacją wprowadzoną przez Fryderyka II była zmiana strategii i taktyki prowadzonych wojen. Dotychczas o przebiegu wojen decydował w dużej mierze system zaopatrzenia armii. Potrzeba było bowiem tworzyć w czasie wojny magazyny od których zależała armia. Dlatego też ówczesne operacje wojskowe prowadzone były metodycznie z uwzględnieniem walki o zaopatrzenie. Fryderyk II postanowił uniezależnić się od zaopatrzenia. Wprowadził na stałe magazyny żywnościowe które pozwalały na prowadzenie szybkiej wojny bez uzależnienia się od zasobów danego miejsca. Rozmieszczenie magazynów wojskowych wynikało ze strategicznych planów króla. Właśnie Nysa miała dla Fryderyka II pełnić rolę nie tylko miasta twierdzy ale i umocnionego magazynu żywności i sprzętu wojskowego dla przyszłych działań wojennych. Nysa miała być drugim po Magdeburgu  głównym magazynem broni i miastem  - koszarami. W nowo utworzonym Friedrichstadt miało stacjonować około 10 tys. żołnierzy, rzeczywistość okazała się nieco inna i do końca XVIII wieku mieszkało ich  tu tylko ok.1,5 tys. Z czasem powstały też ogromne magazyny mąki i piekarnie. Zwiększyła się też ilość żołnierzy koszarów itd. Drugą ważną innowacją wprowadzoną przez Fryderyka II była budowa kazamatów,  które miały za zadanie chronić żołnierzy w czasie oblężenia, dotychczas budowano jedynie kazamaty dla obrony artylerii. Po zdobyciu Koźla w 1745r. w wyniku silnego ostrzału artyleryjskiego uległo zniszczeniu zaopatrzenie co m. in. spowodowało szybką kapitulację. Wyciągając wnioski, Fryderyk II, modernizując nyską twierdzę nakazał budować kazamaty dla ochrony żołnierzy w czasie oblężeń m. in. w redutach Kapucyńskiej, Kardynalskiej i w części  istniejących od czasów austriackich bastionach w mieście. Kazamaty te należały do tzw. typu podłużnego. Ich wnętrze tworzyło jedno długie pomieszczenie nakryte kolebkowym bombo odpornym sklepieniem. Natomiast modernizowane później bastiony 1,6,9 w latach 1769-1775 zaliczane były do tzw. kazamat poprzecznych składających się z szeregu pomieszczeń, nakrytych każde własnym sklepieniem kolebkowym. Większe zróżnicowanie wynikało z tego, że używano ich także w czasie pokoju jako koszary. Fryderyk II kreował się jako człowiek tolerancyjny wobec innych religii. Oficjalnie protestant był jednak ateistą wierzącym tylko sobie, w swoje cele utworzenia z Prus potęgi a tolerancja wynikała z zimnej kalkulacji. Tolerancyjny władca głoszący:
” Wprawdzie zdobyłem ten kraj za pomocą oręża, ale nie przyszedłem jak inni zdobywcy, by przynieść grozę i strach. Przychodzę jako łaskawy ojciec, który uważać będzie za stracony każdy dzień, w którym nie uczyni czego dobrego dla uszczęśliwienia mieszkańców Śląska.” Miał na celu wyciśnięcie z bogatego Śląska jak największych dochodów. Jednym z nyskim epizodów Fryderyka II było spotkanie z  cesarzem Józefem II w 1769 r. pałacu biskupim.

 


„Friedrich II. empfängt Kaiser Joseph II. in Neisse”
"Fryderyk II przyjmuje cesarza Józefa II w Nysie“
Data spotkania: 25.08.1769.
Autor: Hermann Berg, Berlin.
Obraz jest częścią stałej ekspozycji Muzeum Ziemi Górnośląskiej / Oberschlesisches Landesmuseum w Ratingen. (skan dzięki uprzejmości dr Grzegorza Plocha - pracownika muzeum)

 

Serdecznie dziękujemy za pomoc pani Krystynie Dubiel.